When Fear Takes the Lead

چو خدا بود پناهت چه خطر بود ز راهت

به فلک رسد کلاهت که سر همه سرانی

چه نکو طریق باشد که خدا رفیق باشد

سفر درشت گردد چو بهشت جاودانی

نان پاره ز من بستان جان پاره نخواهد شد

آوارهٔ عشق ما آواره نخواهد شد

آن را که منم خرقه عریان نشود هرگز

وان را که منم چاره بیچاره نخواهد شد

در این خوانش از مولانا، توکّل به معنای اعتماد به خداوند در میان دشواری‌هاست، نه وعده‌ای که هیچ خطر یا شکستی رخ نخواهد داد.

گاهی ذهنِ نگران پی‌درپی می‌پرسد: «اگر نشد چه؟» این پرسش می‌تواند ما را به بررسی خطرها و آماده‌شدن کمک کند؛ اما اگر فقط ترس تصمیم بگیرد، شاید از هر قدمی بازبمانیم.

اعتماد می‌تواند همراه با اندیشیدن، مشورت، برنامه‌ریزی و مسئولیت‌پذیری باشد. ترس را بشنو، اما اجازه نده تنها راهنمای تو باشد.

این تأمل، برداشت آموزشی امروز از شعر است. عبارت‌هایی مانند «ذهن شده خدا» یا گفت‌وگوی تمثیلیِ خدا و ذهن، نقل‌قول مستقیم از این دو غزل نیستند.

در دل انسان، در این مثال، تنها یک فرمانروا بر تخت می‌نشیند: یا اعتماد و ایمان راهنمای او می‌شود، یا ترس و ناامیدی بر تصمیم‌هایش چیره می‌گردد.

گوینده می‌پرسد: آیا می‌شود به خداوند توکّل داشت، اما باز هم نگران فردا بود؟ در این برداشت، وقتی انسان همهٔ اختیار خود را به ترس بسپارد، گویی فراموش کرده است که می‌تواند به خداوند پناه ببرد.

توکّل به معنای تکیه‌کردن به خداوند و امید داشتن در دشواری‌هاست؛ ناامیدی وقتی بر انسان غلبه کند، آینده را بسته و بی‌راه نشان می‌دهد.

پرسش گوینده این است: بر تخت دل خود به کدام‌یک جای می‌دهی؛ اعتماد و امید، یا ترس و ناامیدی؟

دل خود را مانند یک پادشاهی تصور کن.

گاهی ترس به دروازه‌های این پادشاهی می‌رسد. اندوه و دودلی نیز ممکن است مهمان شوند. اما آمدن مهمان به این معنا نیست که باید تاج پادشاهی را به او بسپاری.

ممکن است ترس داشته باشی و باز هم به خداوند رو بیاوری. ممکن است نگران فردا باشی و در عین حال برای آینده آمادگی بگیری. می‌توانی بگویی: «راه را نمی‌دانم؛ کمکم کن تا آن را پیدا کنم.»

در این تأمل، توکّل وعدهٔ برآورده‌شدن هر خواسته نیست؛ بلکه تکیه‌گاهی برای روبه‌روشدن با دشواری‌ها و آیندهٔ نامعلوم است.

ترس می‌پرسد: «اگر کار به نتیجه نرسید، چه خواهد شد؟» می‌توانی پاسخ بدهی: «باز هم فکر می‌کنم، مشوره می‌گیرم و راه دیگری را بررسی می‌کنم.»

برای امیدواربودن مجبور نیستی ترس خود را انکار کنی. برای ایمان‌داشتن نیز لازم نیست وانمود کنی که هیچ اندوهی نداری.

پرسش این نیست که ترس به دلت راه یافته یا نه؛ پرسش این است که آیا اختیار همهٔ تصمیم‌هایت را به ترس سپرده‌ای؟